Geçmişin büyüsünü günümüze taşıyan tarihi müzik enstrümanlarını artık sadece görmek değil, çalmak ve dinlemek de mümkün hale geliyor. MIT’den bir grup araştırmacı, Boston Güzel Sanatlar Müzesi’nin (MFA) koleksiyonundaki binlerce yıllık eserleri modern teknolojilerle inceleyip, birebir aynı sesleri çıkartan replikalarını üretiyor. Hem arkeoloji hem de müzik teknolojisini bir araya getiren bu projenin merkezinde, geçmişin müziğini günümüzle buluşturma fikri yatıyor.
Çok ilgisini çeken bu konu üzerine ciddi bir adım atan MIT’den bilim insanları Benjamin Sabatini ve Eran Egozy, arkeoloji ve etnoloji malzeme araştırmaları merkezi (CMRAE) ile MIT Beşeri Bilimler, Sanatlar ve Sosyal Bilimler Okulu (SHASS) arasında işbirliği başlatıyorlar. Amaçları, müzede sergilenen antik müzik aletlerini özel CT (bilgisayarlı tomografi) taramalarıyla detaylı biçimde analiz etmek ve hem yapısal hem de kimyasal açıdan karakterize ederek gerçekçi kopyalarını oluşturmak. Böylece sadece görsel değil, akustik bir deneyim de sunmayı planlıyorlar.
Projeye katılan müzik teknolojisi ve elektrik mühendisliği profesörü Mark Rau, antik müzik aletlerini sadece görmeye değil, seslerini duyup çalmaya da her zaman istekliymiş. Rau’nun bu tutkusu, konservatuvarlarda ve müze koleksiyonlarında sıkça rastlanan bir eksikliği ortaya koyuyor; çoğu enstrümanın yanında çalınmış örnek kayıtlar bulunmuyor. Rau, “Bu enstrümanları duymak, hatta kendim çalmak istiyorum” diyerek konuyu özetliyor.
Proje, Jared Katz adlı müze müzik enstrümanı küratörünün katkılarıyla ivme kazanıyor. Katz, antik müzik uygulamaları üzerine uzman ve 3D tarama ile yazdırma teknolojileri kullanarak oynanabilir kopyalar üretmeyi yıllardır hayal ediyormuş. Katz, özellikle CT taramalarının, enstrümanların yapısını derinlemesine anlamak için paha biçilemez olduğunu söylüyor. Boston Güzel Sanatlar Müzesi’nin tarihi koleksiyonu bu araştırma için biçilmiş kaftan çünkü müzede dünyanın 6 kıtasından 1450’den fazla müzik aleti bulunuyor ve en eskisi yaklaşık MÖ 1550 yılına tarihleniyor.
Ekibin son teknoloji CT tarama cihazını kullanarak gerçekleştirdiği çalışmalar hem enstrümanların iç hem dış yapısını titizlikle ölçüyor. MIT çıkışlı Lumafield firmasının cihazlarıyla elde edilen veriler, hem yapısal detayları ortaya koyarken, hem de enstrümanların titreşim ve akustik özelliklerine dair bilgi sunuyor. Ekibin kullandığı lazer Doppler vibrometresi, müzik aletlerine çok küçük darbeler vurup, bu darbenin yüzeyinde oluşturduğu titreşimleri ölçüyor. Böylece çıkacak sesin dijital bir haritası çıkarılıyor.
Bu dijital haritalar 3D yazıcılarla somutlaştırılıyor. Önce enstrümanın kopyası plastik olarak yazdırılıyor, sonra kalıplar oluşturulup, tarihî tekniklerle birebir benzer malzemeler kullanılarak reproduksiyonlar üretiliyor. Örneğin, Peru menşeli 2 bin yıllık Paracas düdüğü seramikten slip casting denilen seramik döküm yöntemiyle tekrar hayata geçirildi. Ekip, bu çalışmasını Kasım ayında düzenlenen MIT MITHIC etkinliğinde çalınabilir bir replikayla tanıttı ve büyük ilgi çekti.
Araştırma sadece teknolojiyle sınırlı kalmıyor, insan kültürüne ve tarihine dokunuyor. Sabatini, bu projenin maddi mirastan çok daha fazlasını içerdiğini; asıl amacın, bu enstrümanları yapan insanların yaşamlarını, kültürlerini ve dünyaya bakış açılarını anlamak olduğunu vurguluyor. Müziğin, o dönemin insanlarına dair fikir veren güçlü bir materyal ve tarihî veri kaynağı olduğunu söylüyor.
Projenin en güzel yanlarından biri de öğrencilerin ilgiyle katılması. Örneğin malzeme bilimi ve mühendisliği öğrencisi Victoria Pham, tarih tutkusunu bu projeyle birleştirdiğini ve yeni yazılımlar öğrenip akustiği modellenen Veracruz flütü gibi cazip eserler üzerinde çalışmanın onu oldukça heyecanlandırdığını anlatıyor. Müzik ve matematik öğrencisi Alexander Mazurenko ise bu projede yer almanın disiplinlerarası eğitimini geliştirdiğini ve tutkularını bir araya getiren eşsiz bir deneyim olduğunu söylüyor.
Projede bugüne dek yaklaşık 30 enstrüman detaylı taramalardan geçti. Araştırmacılar hedef olarak en az 100 eseri kapsamayı planlıyor, böylece bu değerli eserler hem sürdürülebilir şekilde korunacak hem de hem fiziksel hem yazılımlar üzerinden sesiyle yeniden hayat bulacak. Katz, asıl hedefin orijinal enstrümanları korumak ama onlara hak ettikleri şekilde canlı bir deneyim sunmak olduğunu belirtiyor. Böylece insanlar tarihî eserlerin üzerindeki toz tabakasını silip onların özgün seslerini duyabilir ve hissedebilir hale gelecek.
Ekip ayrıca, bu replikalarla topluluklar üzerinde kültürel etkileşimi artırmayı istiyor. Sanatla bilimin birleştiği noktada yeni anlayışlar ve yaratıcı çözümlerin geliştiğini gösteren bu çalışma, müzik tarihini erişilebilir kılmanın harika bir örneği. Çocuklardan yetişkinlere, öğrencilerden öğretim üyelerine kadar herkes, bu teknoloji sayesinde tarihe ve müziğe çok daha derin bağlarla yaklaşabiliyor. MIT ve Boston Güzel Sanatlar Müzesi’nin öncülüğünde gerçekleşen bu proje, geçmişin seslerini geleceğe taşıyor.
