Son yıllarda zayıflamak isteyen birçok genç, kişiselleştirilmiş diyet planları oluşturmak için yapay zeka tabanlı sohbet robotlarına yöneliyor. Ancak İstanbul Atlas Üniversitesi’nden bir ekip tarafından yürütülen son araştırma, bu dijital araçların gençler için hazırladığı beslenme planlarının genellikle kalori ihtiyacını karşılamadığını ve önemli besin dengelerinden uzak olduğunu ortaya koydu. Bu durum, ergenlik döneminde hızlı fiziksel gelişim yaşanırken gençleri beslenme eksiklikleriyle karşı karşıya bırakabilir.
Dünyada çocukluk ve ergen obezitesi giderek artış gösteriyor. Bu durum, tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ve uyku apnesi gibi ciddi sağlık sorunlarına zemin hazırlıyor. Uzmanlar, gençlerin ideal kiloya ulaşması için egzersiz, davranış değişiklikleri ve profesyonel beslenme desteğinin önemine vurgu yapıyor. Diyetisyenler, ergenlerin büyüme ve gelişim ihtiyaçlarını göz önünde bulundurarak sağlıklı ve sürdürülebilir beslenme programları hazırlamakta en doğru kaynak olarak görülüyor.
Ne var ki, beslenme danışmanlığı hizmetlerine yüksek maliyetler ve klinik yoğunluk nedeniyle her genç erişim sağlayamıyor. Bu yüzden pek çok genç, internette yapay zeka destekli sohbet robotlarından diyet önerileri almayı tercih ediyor. Yapay zeka tabanlı bu araçlar, kullanıcıların basit sorularına insan benzeri cevaplar üretebiliyor. Ancak ergenlik döneminde metabolik ihtiyaçlar farklılık gösterdiği için, bu algoritmaların gençlere özgü diyet oluşturma güvenilirliği henüz yeterince incelenmemişti.
Araştırmayı yöneten Beslenme ve Diyetetik alanında yardımcı doçent olan Ayşe Betül Bilen ve ekibi, Türkiye’de popüler olarak kullanılan beş yapay zeka sohbet robotunu inceledi. ChatGPT, Google Gemini, Bing Chat, Anthropic Claude ve Perplexity gibi programların ücretsiz versiyonları, ergenlerin en kolay ulaşabileceği örnekler olarak seçildi. Araştırma kapsamında 15 yaşında, hem obez hem de fazla kilolu olan kız ve erkek olmak üzere dört farklı hipotetik profil oluşturuldu.
Her profil için 3 günlük kilo verme amaçlı bir beslenme planı istendi. Yapay zekaya verilen talimatlarda, günlük üç ana öğün ve iki ara öğün yer aldı, porsiyonlar gram ve mililitre cinsinden belirtildi. Ayrıca, besinler Türkiye’de kolay bulunabilen seçeneklerden seçildi ve kalori veya makro besin hedefi belirtilmedi. Bu yöntemle, gençlerin günlük hayatta yapabilecekleri basit sorgulamalar simüle edildi.
Toplamda 60 günlük yapay zeka besin planı elde edildikten sonra, bu planların kalori ve makro besin dengeleri çocuk sağlığı alanında uzman bir diyetisyen tarafından hazırlanan referans planlarla karşılaştırıldı. Normalde ergenlerin günlük enerji ihtiyacı ve besin dağılımı standartlar doğrultusunda uygun şekilde hesaplanıyor. Makro besinler karbohidrat, protein ve yağ üçlüsünden oluşuyor ve sağlıklı beslenmede dengeli tüketim kritik.
Analizler, yapay zeka tarafından oluşturulan diyetlerin gençlerin günlük kalori ihtiyacını ortalama 700 kalori gibi yüksek oranda eksik karşıladığını gösterdi. Bu büyük kalori açığı, bir ana öğünün tamamen atlanmasına eşdeğer. Böyle bir enerji yetersizliği metabolizma ve yeme alışkanlıkları üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Ayrıca, yapay zekanın hazırladığı menülerde karbonhidrat oranları ideal seviyenin çok altında; yüzde 32-36 arasında kaldı. Oysa uzmanlar karbonhidratların günlük kalorinin en az yüzde 45-50’sini oluşturmasını öneriyor.
Azalan karbonhidrat alımı, sindirim sisteminin sağlıklı çalışmasını destekleyen lif miktarında da düşüş demek. Bunu telafi etmek için yapay zeka modelleri protein ve yağa daha fazla yer verdi. Protein oranın yüzde 24’e çıkması, böbreklerin aşırı çalışmasına neden olabilir. Yağ oranı ise yüzde 41-45 arasında, ideal değerlerin oldukça üstünde seyrediyor. Bu dengesiz dağılım ergen sağlığında önemli sorunlara yol açabiliyor.
Bilen, yapay zekanın internette popüler olan düşük karbonhidrat ve yüksek proteinli diyetleri kaynak alarak yanlışı yaydığını belirtiyor. Yapay zeka programlarının, klinik doğruluk yerine kullanıcıya inandırıcı ve popüler cevaplar üretmeyi amaçladığı vurgulanıyor. Bu nedenle gençlerin yaşa özgü beslenme gereksinimleri yeterince dikkate alınmıyor.
Vitamin ve mineral gibi mikro besinlerde de yapay zeka modellerinin tutarsız davrandığı tespit edildi. Bazı programlar D vitamini veya folat gibi bazı vitaminleri aşırı önerirken, demir, çinko ve diğer minerallerde geniş dalgalanmalar görüldü. Gençlerin hali hazırda yaşadığı vitamin eksiklikleri bu durumla daha da derinleşebilir.
Araştırmada sanal profiller kullanıldığı için gerçek gençlerin bu diyetleri uygulaması halinde ortaya çıkacak metabolik ve davranışsal sonuçlar takip edilmedi. Ayrıca beslenme alışkanlıklarındaki bireysel farklılıklar çalışma kapsamı dışı bırakıldı. Yazılım hızlı değişim gösterdiğinden, ilerleyen sürümlerde durumun iyileşebileceği not edildi.
Araştırma, gerçek hayat beslenme alışkanlıklarının takip edileceği ve gelişmiş yapay zeka sistemlerinin test edileceği gelecekteki çalışmalara kapı aralıyor. Uzmanlar yapay zekanın profesyonel diyet danışmanlığını henüz ikame edecek düzeyde olmadığını, ancak eğitim aracı olarak fayda sağlayabileceğini söylüyor. Gençler ve aileleri, herhangi bir kilo verme programına başlamadan önce mutlaka uzman görüşü almalı.
Ayşe Betül Bilen, “Ergenlik dönemi fiziksel gelişim, kemik yapımı ve bilişsel olgunlaşmanın kritik olduğu bir süreç. Enerji ve karbonhidrat alımının azalması, artan protein ve yağ oranları gençlerin sağlığını riske atabilir,” diyerek sözlerini noktaladı.
📎 Kaynak: psypost.org
