Orta Çağ’da Avrupa’nın neredeyse üçte birini yok eden kara ölüm, tarih boyunca insanları derinden etkileyen en yıkıcı salgınlardan biriydi. Bu hastalık, pireler aracılığıyla taşınan Yersinia pestis bakterisi nedeniyle oluşmuştu. Ancak yeni bilimsel araştırmalar, vebanın çok daha eski çağlara, yaklaşık 5 bin yıl öncesine, Tunç Çağı’na kadar uzandığını ortaya koyuyor. Fakat bu erken formun, Orta Çağ vebasından farklı olarak pireler yoluyla bulaşmadığı anlaşılıyor. Peki, bu virüs milyonlarca kilometrelik bölgede nasıl yayılabildi?
Uluslararası bir araştırma ekibi, bu soru işaretine önemli bir cevap buldu. Arkansas Üniversitesi’nden arkeolog Taylor Hermes’in de içinde bulunduğu ekip, Tunç Çağı dönemine ait bir koyunun kalıntılarında Yersinia pestis DNA’sına rastladı. Bu keşif, hayvanların hastalığın yayılmasında kritik bir rol oynadığını ve sadece insanlar arasında değil, hayvanlar aracılığıyla da vebanın geniş coğrafyalara ulaşabileceğini gösterdi.
İnceleme, Rusya’nın Güney Ural Dağları’nda, Kazakistan sınırına yakın tarihi Arkaim yerleşiminden alınan koyun kalıntılarına dayandırılıyor. Araştırmanın sonuçları Cell dergisinde yayımlandı ve Harvard Üniversitesi ile Almanya, Rusya ve Güney Kore’nin önde gelen bilim insanlarının katkı sağladığı geniş bir iş birliğinin ürünü olarak değerlendirildi. Bu çalışma, Tunç Çağı Yersinia pestis genomunu inceleyerek salgının evrimini ve konakçılarını açığa çıkarmayı hedefliyor.
Araştırma sürecinde, eski DNA üzerinde çalışmak bilim insanları için büyük zorluklar içeriyor. Hermes’in liderliğindeki proje, tarih öncesi dönemde evcilleştirilen hayvanların, özellikle koyun, keçi ve sığırların genomlarını inceleyerek genetik hareketlilik ve hastalık yayılımı hakkında önemli ipuçları topluyor. Ancak kemik ve dişlerdeki DNA çok küçük ve karmaşık bir yapıya sahip. Toprakta yaşayan mikroorganizmaların DNA’ları, kazı sırasında insan kaynaklı kontaminasyon gibi etkenler işin zorluklarını artırıyor. Ayrıca, hayvan kalıntılarının insanlara kıyasla daha kötü korunması da işin diğer bir zorluğu.
Hermes ve ekibi, 1980’ler ve 1990’larda Arkaim’den çıkarılan koyun kalıntılarında yaptıkları DNA analizlerinde beklenmedik bir bulguya ulaştı. Bir koyun kemiğinde, insan dışında ilk kez Yersinia pestis’in genomu tespit edildi. Bu, bilim dünyasında vebanın yayılımını anlamak açısından büyük bir dönüm noktası oldu. Arkaim, Sintashta kültürü ile bağlantılı önemli bir yerleşim alanı olarak biliniyor ve bu kültür binicilik, bronz silahlar ve geniş çaplı gen akışıyla tanınıyor.
Tunç Çağı vebasının, aynı dönemde binlerce kilometre ötede bulunan insan kalıntılarında da aynı genetik izlere sahip olması, hastalığın sadece insanlar yoluyla değil, başka yollarla da yayıldığını gösteriyor. Araştırmanın bulgularına göre salgın, insanlar, evcil hayvanlar ve henüz belirlenememiş doğal bir taşıyıcı arasındaki karmaşık bir etkileşimle geniş alanlara ulaştı. Bilim insanları, bu doğal taşıyıcının Avrasya bozkırlarında yaşayan kemirgenler ya da göçmen kuşlar olabileceğini düşünüyor. Orta Çağ’da ise bu rolü fareler üstlenmiş, salgının hızla yayılmasına pireler sebep olmuştu.
Araştırmanın önemi, sadece geçmiş salgınları anlamakla sınırlı kalmıyor. Tunç Çağı’nda Sintashta kültürünün hayvancılık ve binicilikteki gelişimi, insanların doğal ortamlarla daha fazla temas kurmasına ve böylece hastalıkların doğadan insanlara geçmesine zemin hazırlamış olabilir. Hermes’in belirttiği gibi, ekosistemlerin hassas dengeleri bozulduğunda, yeni salgınların ortaya çıkma riski artıyor. Bu durum, günümüz dünyasında da ekonomik faaliyetlerin doğal alanlara müdahalesiyle birlikte ortaya çıkan sağlık risklerine ışık tutuyor.
Hermes ve ekibi, Almanya Max Planck Topluluğu tarafından desteklenen projeleri kapsamında Arkaim ve çevresindeki kazı çalışmalarıyla daha fazla insan ve hayvan kalıntısı incelemeye devam edecek. Bu sayede salgınların evrimini izlemek ve gelecekte ortaya çıkabilecek benzer hastalıklara karşı önlem almak mümkün olabilir. Bu çalışma, doğayla olan ilişkimizi yeniden gözden geçirmemiz ve ekosistem dengesini korumanın önemini anlamamız adına da kritik bir uyarı niteliğinde. Bilim insanlarının da vurguladığı gibi, doğal dünyanın gücüne saygı göstermek çağımızın en önemli gerekliliklerinden biri.
📎 Kaynak: https://www.sciencedaily.com/releases/2026/03/260306224232.htm
