2026 yılının başında İran’da yaşanan neredeyse tamamen iletişim kesintisi, modern tarihte benzeri görülmemiş bir bilgi bloke edilme yöntemini ortaya koydu. Ülke genelinde internet, VPN, kısa mesaj, telefon görüşmeleri ve hatta sabit hatlar ciddi şekilde kısıtlandı; 90 milyondan fazla insan dış dünya ve birbirleriyle iletişimden koparıldı. Bu olağanüstü durumdan sonra bağlantı tam olarak sağlanamadı, özellikle ABD ve İsrail’in hava saldırıları sonrası İran yeniden ciddi internet engellemeleri uyguladı.
Bu sert önlemler, eklenen ekonomik kriz ve siyasi baskı dalgası ile birlikte ortaya çıktı. Ülke çapında yüz binlerce insan sokaklarda hükümet karşıtı sloganlar attı. Bu protestolar, 1979’daki İslam Devrimi’nden bu yana yaşanan en büyük ayaklanmalardan biri olarak tanımlanıyor. Hükümetin sert müdahalesi, binlerce kişinin ölümüne yol açtı ve bu rakamın gerçekte çok daha yüksek olduğu tahmin ediliyor.
İşte tam da bu kritik anlarda, NetFreedom Pioneers (NFP) adlı sivil toplum kuruluşunun geliştirdiği Toosheh isimli teknoloji devreye girdi. Uydu TV sinyalleri üzerinden veri aktarımı yapabilen bu sistem, bilgiyi sansür ve engelleme duvarlarından geçirerek İran’da yaşayan milyonlarca insana gerçek zamanlı haber ve bilgilendirme sunmayı başardı.
Toosheh, İran’daki sert internet sansürünün yarattığı iletişim kopukluğunu aşmak amacıyla tasarlandı. İran, internet altyapısını merkezi bir yapıda tutarak devlet kontrolünü artırıyor ve uluslararası trafik belirli operatörler aracılığıyla yönetiliyor. Bu da hükümete, bilgilerle kontrolü elinde tutmak için geniş engelleme imkanı sağlıyor. Ülkenin Ulusal Bilgi Ağı adını verdiği yerel internet sistemi, dış dünya ile bağlantı kesilse bile içeride bazı hizmetlerin devam etmesine izin veriyor.
Uydu alıcılarının yaygın olduğu İran’da, uydu üzerinden yayılan veriler şifrelenmeden ve abonelik gerektirmeden erişilebiliyor. Toosheh, bu yayını bir adım öteye taşıyarak, standart uydu kanalları üzerinden paketlenmiş dosyalar, videolar ve yazılı materyaller gönderebiliyor. Bu sayede kullanıcılar herhangi bir özel donanıma ihtiyaç duymadan sadece bilgisayarları ya da telefonları ile bu yayımları alıp içeriği inceleyebiliyor. Sistem tamamen gizli çalıştığı için kullanıcıların kimlikleri ya da aktiviteleri kayıt altına alınamıyor.
Toosheh, internet gibi iki yönlü bir iletişim sistemi değil. Daha çok radyo ve televizyon yayınlarının birleşiminden oluşan, önceden düzenlenmiş haber, eğitim ve güvenlik içerikleri sunan “bilgi kutusu” gibi çalışıyor. Kullanıcılar taleple veri almazken, aylık 1 ila 5 gigabayt arasında değişen büyüklükte seçilmiş içerik alıyorlar. Bu yöntem, özellikle internetin tamamen kapandığı dönemlerde büyük bir kurtarıcı oluyor.
Ancak uydu sinyalleri birtakım engellerle karşılaşıyor. İran hükümeti özellikle büyük şehirlerde sinyal karıştırıcı antenler kullanarak uydu verilerini kısmi olarak engellemeye çalışıyor. Bu tür yöntemler ancak belli bir alanı kapsıyor ve yüksek maliyet oluşturuyor. Toosheh, bu sorunla mücadele için gönderilen veriye fazladan yedek bilgiler ekleyerek, bozuk paketlerin onarılmasını mümkün kılıyor ve böylece kullanıcılar kesintilere rağmen içeriğe erişim sağlayabiliyor.
Toosheh’un başlangıçta 2015 yılında İran ve Afganistan’da kullanıma sunulmasına rağmen gerçek potansiyeli ilk kez 2019’daki geniş çaplı internet kapanışlarında ortaya çıktı. O dönemde yüz binlerce kullanıcıya ulaşan sistem; protesto haberleri, hukuki rehberler, dijital güvenlik araçları ve bağımsız haber içerikleri sağladı. Daha sonra internet kısıtlamalarının kısmen kalkması ile Toosheh halk için sürekli bir bilgi kaynağına dönüştü.
Bu sistemin kullanıcılar arasında yarattığı etkiler oldukça somut. Örneğin, batı İran’da seyahat eden bir öğretmen, uzak köylerdeki öğrencilere olimpiyatlarda kadın sporcuların yarıştığını gösteren videoları ulaştırdı. Bu tür içerikler İran’da nadiren yayınlandığı için, genç kızların dünyaya farklı gözlerle bakmasına olanak sağladı. Bu da bilgiye erişimin sadece haber almak değil, aynı zamanda kişisel vizyonları genişletmek anlamına geldiğinin güçlü bir göstergesi olarak değerlendiriliyor.
Toosheh’un kullanıcılar için donanım maliyeti oldukça düşük. Uydu anteni ve alıcısı ortalama 50 dolar civarında bir yatırım gerektiriyor ve içeriklere erişim tamamen ücretsiz. Ancak hizmetin işletme maliyeti yüksek: Uydu bant genişliği için aylık harcanan miktar onlarca bin dolar seviyesinde seyrediyor. ABD dışındaki destek sonlandığında, NFP’nin bu hizmeti sürdürmesi zorlaşmış, ancak bağışlarla kısa süreliğinin aşılması sağlanmış.
Teknoloji daha ileriye taşınıyor ve NFP, Starlink uydu internet hizmeti gibi iki yönlü bağlantı olanaklarını da İran’a ulaştırma çalışmaları yapıyor. Bu sistemle İran’da yaşayanlar, interneti tamamen bypass ederek özgürce iletişim kurabiliyor. Fakat Starlink kullanımı hükümet tarafından yasaklandığı için kullanıcılar risk altında bulunuyor.
NetFreedom Pioneers, Toosheh’u sadece sansürü aşmanın bir yolu olarak görmüyor; bu teknolojiyi küresel dijital direnç ve bilgi erişimini yeniden tanımlama aracı olarak konumlandırıyor. Geliştirilen yeni özelliklerle içeriklerin konum ve koşullara göre otomatik olarak önceliklendirilmesi, dosyaların Wi-Fi ile paylaşılarak daha geniş alanlara ulaşması planlanıyor. Bu sayede kriz bölgeleri, afet alanları veya altyapının zarar gördüğü yerlerde bilgi iletişimi sağlama potansiyeli artacak.
Sonuçta Toosheh, basit ama etkili bir yenilikle, yıldızların arasından sessizce ve maliyeti düşük biçimde bilgi ulaştırmayı mümkün kılıyor. Sansürün kalın duvarları önünde, bilgi akışını kesintisiz tutmanın yeni yolunu arayanlar için hayat kurtarıcı bir çözüm sunmaya devam edecek gibi görünüyor.
📎 Kaynak: spectrum.ieee.org
