Bilim insanları, fare beyninde cinsiyete özgü sosyal davranışları kontrol eden benzersiz bir hücre kümesi keşfetti. Bu grup, dişi farelerde sürekli aktif kalırken, erkek farelerde sadece çiftleştikten sonra devreye giriyor. Bu keşif, sosyal ve üreme hayatının beyin üzerindeki somut etkilerini anlamada önemli bir adım olarak değerlendiriliyor. Araştırmanın sonuçları, prestijli Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlandı.
Cinsiyetler arasında vücut yapısı ve hormon düzeylerinde belirgin farklılıklar bulunurken, beyin yapılarında bu farklar genellikle çok daha ince ve karmaşıktır. Biyologlar, bu durumu cinsel dimorfizm olarak adlandırır. Ancak çoğu durumda, beyin farklılıkları kesin sınırlarla değil, daha çok kademeli ve örtüşen düzenler şeklinde ortaya çıkar. Tam anlamıyla karşıt ve keskin ayrımlar oldukça nadirdir.
Tamar Licht ve Dan Rokni liderliğindeki araştırma ekibi, farelerin beynindeki nöronların cinsiyete bağlı olarak tamamen farklı davranıp davranmadığını incelemek istedi. Bu amaçla, sadece bir cinste aktif olan ve diğerinde sessiz kalan beyin hücrelerini belirlemeye odaklandı. Araştırmanın merkezinde, sosyal ve duygusal sinyalleri işleyerek üreme davranışlarını yöneten medial amigdala adlı beyin bölgesi yer aldı.
Ekip, nöronların ateşlenme anında aktifleşen genleri izleyerek hangi hücrelerin devrede olduğunu tespit etti. Genetik işaretleyicilerle, farelere uygulanan özel bir tetikleyici ilaç sayesinde o anda aktif olan hücreler kalıcı olarak kırmızı floresan proteinle işaretlendi. Bu yöntem, haftalar sonra beyin dilimleri incelendiğinde, o anki aktivitenin izlerini net şekilde ortaya koydu.
İncelemeler sırasında dişi farelerin medial amigdala bölgesinde, iki yana simetrik ve yoğun bir hücre kümesi fark edildi. Araştırmacılar, bu kümeye DIMPLE adını verdi. İlginç olan, bu parıltılı kümenin dişi farelerde sürekli var olması, ancak erişkin bakir erkek farelerde tamamen yok olmasıydı. Hücre aktivasyonu, iki cinsiyet arasında net bir “açık-kapalı” ayrımını gösteriyordu.
Araştırmacılar daha sonra yetişkin farelerde hormon seviyelerinin bu farklılığı koruyup korumadığını test etti. Yavruluktan sonra hem dişi farelerden yumurtalıkları, hem de erkeklerden testisleri alındı. Bir ay beklendikten sonra beyin hücreleri tekrar işaretlendiğinde, DIMPLE kümesi dişi farelerde hâlâ aktif, erkeklerde ise yine sessizdi. Bu sonuç, yetişkinlikteki temel hormonların bu cinsiyet farkını korumaya yetmediğini gösterdi.
Genç farelerde yapılan izlemeler, DIMPLE kümesinin hem erkek hem de dişi yavrularda aktif olduğunu ortaya koydu. Birlikte yaşama ve sosyal çevreden ayrılma süreci erkeklerde bu hücrelerin sessizleşmesine neden oldu. Araştırma, sosyal etkileşimlerin ve üreme deneyiminin, beyin hücrelerinin aktivasyonunda belirleyici rol oynadığını gösterdi.
Daha ilginç olanı, yetişkin erkek farelerin çiftleşme sonrası DIMPLE hücrelerinin tekrar canlanmasıydı. Fiziksel temas dışında, sadece dişi fare kokusunun ya da bariyerli iletişimin bu hücreleri aktifleştirmediği belirlendi. Hücrelerin ışıldamaya devam etmesi, erkeğin dişi partneriyle birlikte kaldığı sürece sürdü. Bu mekanizma, sosyal statüye dinamik bir şekilde bağlıydı.
Araştırmacılar, üreme sırasında salınan kimyasallardan prolaktin hormonuna odaklandı. Bu hormon, süt üretimi ve ebeveynlik davranışlarında kilit rol oynar. Erkek farelerde çiftleşme sonrası prolaktin seviyeleri yükseliyor. Prolaktin enjeksiyonu alan bakir erkek farelerde DIMPLE kümesi aktif hale geldi. Ancak, prolaktin salgısını baskılayan bir ilaç verilmesi, hücre aktivitesini kapatmakta yetersiz kaldı. Bu durum, başka biyokimyasal sinyallerin de rolü olabileceğini düşündürüyor.
Henüz DIMPLE hücre kümesinin kesin işlevi tam olarak kanıtlanamadı. Ancak araştırmacılar, yetişkin erkeklerin yavru farelere yönelik saldırganlığının dişiyle çiftleştikten sonra azaldığını ve DIMPLE’nin bu davranış değişikliğiyle ilişkili olabileceğini düşünüyor. Bu hücreler, belki de yavruların korunmasına yönelik ebeveynlik davranışlarının beyin düzeyinde tetikleyicisidir.
Bu keşif, sosyal ve üreme deneyimlerinin beyni nasıl yeniden şekillendirdiğine dair önemli ipuçları sunuyor. Gelecekte yapılacak çalışmalar, bu özel hücre grubunu hedefleyerek etkilerini daha ayrıntılı inceleyecek. Ayrıca farklı hormon ve genlerin rolünü araştırmak, sosyal beyin dinamiklerini anlamada yeni kapılar açacak. Şimdilik, DIMPLE kümesi, hayatın farklı evrelerinde beynin nasıl uyum sağladığına dair heyecan verici bir örnek teşkil ediyor.
📎 Kaynak: psypost.org
