Bilim insanları, Doğu Antarktika Buz Tabakası’nın altında yatan devasa bir jeolojik yapıyı keşfetti. Bu keşif, kıtanın şimdiye kadar bilinmeyen büyük yer şekillerini birbirine bağlayan benzersiz bir yapı olarak dikkat çekiyor. Araştırma, Antarktika’nın buzun altındaki karmaşık coğrafyasını anlamada önemli bir dönüm noktası olarak görülüyor.
Bulunan yapı, bazı bölgelerde kalınlığı üç kilometreyi aşan buz tabakasının altında gizlenen devasa havzalardan oluşan bir ağdan ibaret. Bu havzalar, kıtayı saran bir yelpaze şeklinde yayılmış ve araştırmacılar tarafından “Doğu Antarktika Yelpaze Biçimli Havza Bölgesi” adı verildi. Bölge, Dünya’nın bilinen en büyük buzul altı gölü olan Vostok Gölü’nü de kapsayan Wilkes ve Aurora havzaları gibi önemli alanları içeriyor.
Bu havzalar uzun yıllardır ayrı ayrı incelense de, ilk kez tek bir bağlantılı jeolojik yapının parçaları olarak tanımlanıyorlar. Bu bütünlük, Antarktika’nın jeolojik geçmişine dair pek çok yeni soruyu da beraberinde getiriyor. Araştırma ekibine göre, bu büyük yapı kıtasal kabuğun zaman içinde döner bir şekilde esnemesiyle, yani “dağıtılmış rotasyonel uzama” süreciyle oluşmuş olabilir.
Bu süreç, kıtasal kabuğun merkezi bir noktadan yavaş yavaş dışa doğru genişlemesini ifade ediyor. Bilim insanları bu yapıyı, başparmağı sabit kalırken diğer parmakları açılan bir el metaforuyla açıklıyor. Açılan parmaklar arasındaki boşluklar, kabuğun genişlemesiyle oluşan üçgen biçimli havzalara benziyor. Doğu Antarktika’daki bu yelpaze biçimli yapı, kıtasal kabuk içinde tespit edilen en büyük rotasyonel uzama örneklerinden biri olabilir.
Araştırmacılar, bu yapının eski Gondwana süperkıtası’nın oluşumu ve evrimiyle bağlantılı birden fazla tektonik hareket sonucu ortaya çıktığını düşünüyor. Ayrıca Antarktika ile Avustralya’nın ayrılma sürecinde de rol oynamış olabileceği belirtiliyor. Şimdi gündeme gelen önemli sorular arasında yapının tam olarak ne zaman oluştuğu ve hangi jeodinamik süreçlerin bu oluşumdan sorumlu olduğu yer alıyor.
Bu keşfin önemi sadece Antarktika’nın jeolojik tarihini yeniden yazmakla sınırlı değil. Buz tabakasının altındaki kaya şekilleri, buzun kıta üzerindeki hareketini ve stabilitesini doğrudan etkiliyor. Gizli bu coğrafya, düşük sıcaklıklarda bile erime riski taşıyan hassas buz bölgelerinin konumunu belirleyerek küresel iklim değişikliğine karşı kırılgan alanların anlaşılmasında kritik rol oynayabilir.
Araştırmacılar, yapıyı incelemek için buzul altı topografyasından, jeolojik gözlemlerden, yerçekimi ve manyetik verilere; sismik bilgiden kabuk ve litosfer modellerine kadar çok çeşitli veri kaynaklarını birleştirdi. Bu kapsamlı analiz, yapının Antarktika’nın derin litosferinde işleyen tektonik süreçlerin sonucu olduğunu gösterdi.
Ekipte yer alan Coğrafya Bölümü’nden Dr. Guy Paxman, buz tabakası tamamen ortadan kaldırılırsa bölgenin nasıl görüneceğini hesapladı. Bu tahmini model, arazinin yaklaşık bir kilometre kadar yükselerek buzun yükünden kurtulacağını ortaya koydu. Bu “topografyanın geri tepme” hali, bilim insanlarının yapının hem yükseklik hem de yönelim özelliklerini ayrıntılı şekilde incelemesine olanak sağladı.
Araştırmanın başında İtalya Genova Üniversitesi’nden Dr. Egidio Armadillo bulunuyor ve çalışma İtalyan Ulusal Antarktika Araştırma Programı tarafından destekleniyor. Bu bulgu, Antarktika’nın bilinmeyen derinliklerinde daha pek çok sürprizi sakladığını gösterirken, kıtanın hem jeolojik hem de iklimsel geleceğine dair yeni kapılar açıyor.
📎 Kaynak: sciencedaily.com
