Diyabet ve obezite tedavisinde yaygın olarak kullanılan ilaçların, depresyon, anksiyete veya intihar gibi ruh sağlığı sorunlarına yol açmadığı yeni bir araştırmayla ortaya kondu. Çin’de Nanchang Üniversitesi’nden araştırmacı Chenhao Ouyang ve ekibi, genetik analiz ve gerçek klinik verileri birleştirerek bu ilaçların mental hastalık riskini artırmadığını gösterdi. Sonuçlar, Journal of Affective Disorders dergisinde yayımlandı ve özellikle bu alanla ilgilenen sağlık profesyonelleri için önemli bilgiler sağladı.
Araştırmanın odağında, bağırsaklarda doğal olarak üretilen glukagon benzeri peptid-1 (GLP-1) hormonu yer alıyor. Yemek yendikten sonra pankreasa insülin salgılanması için mesaj veren bu hormon, aynı zamanda beyindeki tokluk hissini tetikleyerek iştahı azaltıyor. GLP-1’in sentetik analogları, tip 2 diyabetin kontrolü ve kilo verme amacıyla geliştirildi. Bu ilaçlar, sindirimi yavaşlatıp iştahı azalttıkları için hem diyabet hem de obezite tedavisinde popülerlik kazanmış durumda.
Ancak milyonlarca hastanın bu ilaçları kullanmaya başlaması sonrası, Avrupa ve ABD sağlık kurumlarına bazı ruhsal sağlık şikayetleri rapor edildi. Kullanıcılar, yoğun endişe, yeni başlayan depresyon belirtileri veya intihar düşünceleri bildirmişti. İlaçların beyin bölgeleriyle etkileşime girdiği bilindiğinden, tıp dünyasında bu tür yan etkiler konusunda endişeler oluştu. Fakat diyabet ve obezite gibi kronik durumlar zaten depresyon ve anksiyete riskini artırdığından, bu şikayetlerin ilaca mı yoksa hastalığa mı bağlı olduğu net değildi.
Araştırma, bu tür karışıklıkları aşmak için Mendelian randomizasyon adı verilen genetik bir yöntem kullandı. Bu yöntem, genetik varyasyonların rastgele bir şekilde ebeveynlerden çocuklara geçtiği prensibine dayanıyor ve doğrudan neden-sonuç ilişkisini ortaya koymak için ideal kabul ediliyor. Araştırmacılar, GLP-1 reseptörünün vücuttaki işleyiş biçimini etkileyen genetik varyasyonları tespit etti. Bu varyasyonlar, hayat boyu bu ilaçların etkisini taklit eden genetik “proxy” olarak değerlendirildi. Eğer GLP-1 reseptör agonistleri ruhsal sorunlara yol açıyorsa, bu genetik özelliklere sahip bireylerin psikiyatrik hastalık oranlarının artması beklenirdi.
Araştırmada Avrupa kökenli büyük genetik veri tabanları kullanıldı. Bunlar arasında yarım milyondan fazla Fin vatandaşının sağlık kayıtlarını içeren FinnGen ile dünya çapında yüzlerce araştırmacının katkıda bulunduğu Psychiatric Genomics Consortium yer aldı. Genetik modeller sekiz farklı ruhsal hastalık grubuyla karşılaştırıldı; anksiyete, bipolar bozukluk, kronik ve majör depresyon, yeme bozuklukları, intihar ve şizofreni bunlar arasında bulunuyordu. Sonuçlar, GLP-1 reseptöründeki doğal genetik farkların bu ruhsal hastalıkların herhangi biriyle ilişkilendirilmediğini ortaya koydu.
Genetik analizler, farklı biyolojik düzeylerde tutarlı veriler sundu: Hem reseptör gen ifadesini hem de protein miktarını etkileyen varyasyonlar incelendi ve her iki veri seti de benzer sonuçlar verdi. Bu da araştırmanın güvenilirliğini güçlendirdi. Genetik sonuçları doğrulamak amacıyla, 35 önceki klinik çalışmayı kapsayan bir meta-analiz de yapıldı. Bu kapsamlı değerlendirme, ilaç kullanan hastalar ile farklı tedavi alanlar arasındaki ruhsal sağlık sonuçlarını karşılaştırdı. Klinik veriler de genetik sonuçları destekleyerek, ilacı kullananlarda depresyon, anksiyete veya intihar oranlarında anlamlı bir artış olmadığını gösterdi.
Araştırmada tek dikkat çeken nokta, yeme bozuklukları konusundaki olumlu gelişmeler oldu. İlaç kullanan bireylerin özellikle aşırı yeme davranışlarında belirgin azalmalar yaşadığı kaydedildi. Bilim insanları bunun, GLP-1 agonistlerinin beyindeki ödül merkezleri üzerindeki etkisiyle ilişkilendirilebileceğini belirtti. Bu sonuç, ilaçların psikiyatri alanında yeni potansiyel faydalarının habercisi olabilir.
Buna rağmen çalışma bazı sınırlamalara da dikkat çekti. Klinik verilerde önceden psikiyatrik rahatsızlıkları olan hastalar ayrı analiz edilmedi. Bu ayrım, bazı vakalarda neden nadir de olsa ruhsal yan etkiler görüldüğünü anlamaya yardımcı olabilir. Ayrıca, çalışmada özellikle Avrupa kökenli bireylerin genetik verileri kullanıldığı için farklı genetik yapıya sahip dünya nüfuslarına genelleme yapmak şu aşamada sınırlı kalıyor. Uzun süreli ve doz farklılıklarını inceleyen çalışmaların eksikliği de diğer önemli konular arasında yer alıyor.
Sonuç olarak, hem güçlü genetik veriler hem de geniş çaplı klinik değerlendirmeler, GLP-1 reseptör agonistlerinin ruh sağlığı üzerinde olumsuz bir etkisi olmadığını gösteriyor. Metabolik hastalıkların tedavisinde etkin olan bu ilaçlar, psikiyatrik rahatsızlıkları tetiklemiyor olabilir. Araştırmanın gelecekte, tedavide kişiye özel yaklaşımlar geliştirilmesinde ve özellikle yeme bozuklukları gibi psikiyatrik durumlarda yeni tedavi alanlarının açılmasında yol gösterici olması bekleniyor.
📎 Kaynak: psypost.org
