Astronomlar, uzun süredir çözülemeyen gizemli radyo dalgalarının kaynağına dair önemli bir keşif yaptı. Avustralya Sydney Üniversitesi öncülüğündeki uluslararası araştırma ekibi, bu esrarengiz sinyallerin sorumlusunun, nadir görülen bir tür yıldız ikilisi olduğunu kanıtladı. Böylece astronomi dünyasında yıllardır merak konusu olan ve sadece birkaç kez gözlemlenen uzun periyotlu radyo geçici sinyallerin kaynağı ilk kez net şekilde ortaya konmuş oldu.
Araştırmanın temelinde, CSIRO’nun dünyaca ünlü ASKAP radyo teleskobu yer aldı. Ekip, uzun periyotlu radyo transienleri olarak adlandırılan, Gökadamız içinde nadir bulunan ve periyodik şekilde tekrarlayan radyo patlamalarını inceleyerek bir kıyamet değişkeni (cataclysmic variable) sınıfına ait beyaz cüce yıldızı tespit etti. Beyaz cüce, ömrünü tamamlamış ancak hala yoğun bir çekim alanına sahip, Dünya boyutunda ama Güneş’e yakın bir kütlede olan bir yıldız kalıntısıdır.
Araştırmanın başyazarı ve Sydney Üniversitesi Fizik Bölümü doktor öğrencisi Kovi Rose, “Bu tür radyo sinyallerinin kaynağını ilk defa kesin bir sistemle ilişkilendirebildik” diyerek, uzun süre gizemini koruyan bu sinyallerin aslında beyaz cüce ile ona yakın yörüngede dolanan kırmızı cüce yıldızdan oluşan ikili sistemlerden geldiğini belirtti. Bu keşif, astronomların yıllardır üzerinde kafa yorduğu sorulara netlik getirdi.
Bulunan sistem, ASKAP J1745−5051 adıyla kataloglandı ve yaklaşık bir saatten biraz uzun süren bir sürede birbirlerinin çevresinde dolanan beyaz cüce ve kırmızı cüceden oluşuyor. Beyaz cüce, kırmızı cüceden madde çekiyor; bu süreçte açığa çıkan gazlar ısınarak X-ışınları yayarken, yıldızların manyetik alanlarının etkileşimi güçlü ve düzenli radyo patlamalarına neden oluyor. İlginç olan ise radyo ve X-ışını sinyallerinin farklı zamanlarda, yani farklı bölgelerden kaynaklanması. Bu da sistemdeki dinamik manyetik ve fiziksel olayların noktalanmasına yardımcı oluyor.
Uzun periyotlu radyo geçici sinyalleri ilk keşfedildiklerinde, bazı bilim insanları bunların yavaş dönen nötron yıldızları olabileceğini düşündü. Ancak mevcut teorik modeller, bu kadar yavaş dönen nötron yıldızlarının böyle sinyaller üretmesinin mümkün olmadığını ortaya koyuyordu. Yeni bulgu, bu sinyallerin beyaz cüce etrafındaki madde akışı ve manyetik etkileşimlerden kaynaklandığını göstererek önemli bir varsayımı doğruladı. Daha önce benzer bazı cisimler ikili sistemlerle ilişkilendirilmişti, ancak bu sistemde hem yıldızlar hem de döngüsel sinyal mekanizması açıkça gözlemlendi.
ASKAP J1745−5051, uzun periyotlu radyo geçici sinyallerin anlaşılmasında adeta kozmik bir tercüman işlevi görecek. Araştırmacılar, bu sistem sayesinde diğer benzer radyo sinyallerinin kaynağını ayırt etmenin mümkün olacağını, bazı sinyallerin nötron yıldızı mı yoksa beyaz cüce sistemlerinden mi kaynaklandığını bu şekilde çözümleyebileceklerini belirtiyor. Ayrıca, bu tür sistemler, yer laboratuvarlarında oluşturulması mümkün olmayan aşırı manyetik ve yerçekimi koşullarını araştırmak için eşsiz doğal bir deney alanı sunuyor.
Araştırma ekibi, çoklu dalga boylarında (radyo, optik ve X-ışını) izlemelerini sürdürerek, bu sinyallerin oluşum süreçlerini daha iyi kavramayı hedefliyor. Gelişen gözlem teknolojileriyle birlikte uzun periyotlu radyo geçici sinyallerin genel populasyonundaki çeşitlilik ve mekanik dinamikler çok daha net ortaya konabilecek. Kovi Rose, “Bu yeni kozmik olay sınıfını anlamada daha çok yol kat etmemiz gerekiyor” diyerek araştırmanın gelecekteki potansiyeline dikkat çekti.
Bu uluslararası işbirliği; Avustralya, ABD, Çin, Kanada, İspanya ve İsrail’den çok sayıda bilim insanını içerirken, ASKAP radyo teleskobunun yanı sıra çeşitli optik ve X-ışını gözlem araçlarıyla desteklendi. Keşfin arkasındaki finansman, Avustralya Araştırma Konseyi başta olmak üzere NASA ve Avrupa Araştırma Konseyi gibi önemli kuruluşlardan sağlandı. Bu çalışma, astronomik radyo sinyallerinin gizemini çözmede yeni bir dönemin kapılarını aralıyor.
📎 Kaynak: sciencedaily.com
