Bilim dünyasında yapay zekâ destekli yazım giderek yaygınlaşıyor, ancak bu teknolojinin kullanımı henüz yeterince şeffaf değil. Peki, akademik yayınlarda yapay zekâ araçlarının kullanımı ne kadar açık bir şekilde belirtiliyor? Son yayımlanan bir araştırma, bu konuda önemli eksiklikler olduğunu ortaya koydu ve bilimsel yayıncılıkta yeni tartışmaları başlattı.
Pekin Üniversitesi Bilgi Yönetimi Bölümü’nden Yongyuan He ve Yi Bu, 2021-2025 yılları arasında yayınlanan 5,2 milyondan fazla makaleyi inceledi. Araştırmacılar, 5.114 derginin yapay zekâ kullanımına ilişkin politikalarını değerlendirdi. Bu politikalar, yapay zekâ kullanımını yasaklayanlardan, kullanımı bildirim zorunluluğu olarak belirtenlere, tamamen açık politikaya sahip olanlara ve bu konuda bir açıklama yapmayanlara kadar dört farklı kategoriye ayrıldı.
Dergilerin yaklaşık yüzde 70’inin yapay zekâ ile ilgili resmi bir politikası bulunuyor, ancak uygulamanın pratik yansımaları oldukça farklı. He ve Bu, makalelerin yazım tarzlarını “Maksimum Olabilirlik Tahmini” adlı istatistiksel bir yöntemle analiz etti. Bu yöntem, yapay zekânın kullanıldığı metinlerde sık tekrar edilen kelime seçimleri gibi ipuçlarını ortaya çıkarıyor. Sonuçlar, yapay zekâ destekli yazımın tüm bilim dallarında belirgin şekilde arttığını gösterdi.
Araştırmanın en çarpıcı bulgusu ise, 2023’ten itibaren yapay zekâ kullanımını makalelerinde açıklayan yayınların oranının sadece yüzde 0,1 olması. Yani 75.172 makaleden yalnızca 76’sında bu teknoloji kullanıldığı dürüstçe ifade edilmiş. Yapay zekânın en çok fizik bilimleriyle ilişkilendirilen yayınlarda ve Çin, Brezilya gibi İngilizce dışı dillerin konuşulduğu ülkelerde hızla yayıldığı da raporda dikkat çekilen noktalar arasında yer aldı.
Peki, yazarlar neden yapay zekâ kullanımını açıklamakta çekiniyor? Araştırmacılar bu durumun birkaç önemli sebebini sıralıyor. Birincisi, bilim insanlarının yapay zekâya başvurduklarını itiraf ettiklerinde, özgünlüklerinin sorgulanabileceği endişesi duyuyor olmaları. Bu da itibar kaybı riskini doğuruyor. İkincisi, bazı dergilerin yapay zekâ kullanımına ilişkin politikalarının net olmaması nedeniyle yazarların ne zaman bildirimde bulunmaları gerektiğini anlamakta zorlanması. Örneğin sadece dil düzeltme amacıyla kullanılan yapay zekâ araçlarının beyan edilmesi gerektiği belirsiz kalabiliyor.
Bu şeffaflık açığının farkında olan araştırmacılar, bilimsel yayıncılıkta yapay zekânın sorumlu kullanımını destekleyecek yeni etik çerçevelerin oluşturulması gerektiğini vurguluyor. Mevcut politikaların ne yapay zekâ kullanımını hafiflettiği ne de açık beyanı teşvik ettiği belirtiliyor. Dolayısıyla, bilim camiasında güven ve hesap verilebilirliği sağlamak için önemli adımlar atılması gerektiği ifade ediliyor.
Akademik dünyada yapay zekânın giderek daha fazla benimsendiği şu dönemde, bu teknolojinin kullanımının gizlenmemesi oldukça kritik. Bilimsel metinlerin doğruluğu ve araştırma özgünlüğü açısından yapay zekâ katkısının açıkça belirtilmesi güven inşa ediyor. Ayrıca, bu alandaki net kurallar, yazarların ve hakemlerin süreci daha iyi anlamalarını ve etik standartları korumalarını sağlıyor.
Gelecekte, yapay zekânın akademik yayın süreçlerindeki rolünün artması kaçınılmaz görünüyor. Bu yüzden şeffaflık ve sorumluluk bilinciyle oluşturulacak yeni politika ve uygulamalar, bilim dünyasının yapay zekâyı etkin ve etik bir biçimde kullanmasına kapı aralayacak. Bu da nihayetinde araştırma kalitesini yükselterek bilginin daha sağlıklı yayılmasını sağlayacak. Ayrıca, yapay zekâ denetiminin geliştirilmesi, yeni kuşak bilim insanlarının teknolojiyi güvenle kullanabilmesine yardımcı olacak temel bir unsur olarak değerlendiriliyor.
📎 Kaynak: https://phys.org/news/2026-03-scientists-ai-disclose.html
